Carl Devlies

De Tijd, 19/11/2009

In de corruptie-index van Transparency International (TI) staat België nu op plaats 21.Dat is drie plaatsen lager dan vorig jaar. Nogal wat schandalen haalden onlangs de pers. Dat we zouden zakken, was dus te verwachten. Maar de kritiek van TI is ietwat overtrokken.

Er zou namelijk geen klokkenluiderregeling zijn voor ambtenaren. Het klopt dat die op federaal niveau nog steeds niet bestaat. Maar op Vlaams niveau is ze er wel. We menen zelfs dat de Vlaamse regeling qua opzet de op een na beste is van Europa. Enkel de Britten gaan ons voor met hun Public Interest Disclosure Act. In een getrapt systeem geeft die de klokkenluider zelfs bescherming als die uiteindelijk naar de pers stapt. Daarna komt België. We gaan de Nederlanders, die de derde plaats innemen, hier voor in burgerzin. Vlaamse ambtenaren kunnen niet naar de pers, maar wel rechtstreeks naar de Interne Audit of de Vlaamse Ombudspersoon, die aan het parlement rapporteert. Het Vlaamse systeem van foutdetectie - inderdaad, meer is het niet - is gekoppeld aan het instituut dat de uitvoerende macht controleert. In Nederland blijft alles bij de uitvoerende arm van de overheid. In de Europese Unie zijn er overigens geen andere landen die beschermingsmaatregelen hebben voor klokkenluiders.

Laten we de kritiek van TI dus zien als een aanmoediging om wat we toch al hebben uit te breiden: een klokkenluiderregeling volgens Vlaams model ook op federaal niveau instellen. Zijn we er dan?

Neen, er is ook nog de bedrijfswereld. Dat ligt moeilijker. De Vlaamse Ombudspersoon kan bescherming geven aan een ambtenaar, maar niet aan een werknemer in de privésector. Evenmin is de Ombudspersoon gemandateerd om een onderzoek in te stellen naar een bedrijf. De bedrijfswereld zal zelf met ideeën en voorstellen moeten komen, die vervolgens verankerd kunnen worden.

En die eerste stappen zijn er. De Amerikaanse Sarbanes-Oxley Act, die ontstond in een reactie op het Enron-schandaal, legt elk bedrijf met een notering op de New York Stock Exchange een interne klokkenluiderprocedure op. Enkele Belgische bedrijven en hun vestigingen hebben aldus interne procedures.

Er is ook commercieel initiatief: het bedrijf i-Force betrad onlangs de Belgische markt met een klokkenluiderdienst als antifraudemechanisme (De Tijd, 10 november). En deze week zette het VBO zijn brochure-initiatief nog eens in de verf. Dat het VBO anticorruptie en de rol van klokkenluiders expliciet opneemt, is een welgekomen en belangrijk signaal. Het raakt de kern van bedrijfsethiek: goede business maakt en levert kwaliteitsvolle producten en diensten voor een scherpe prijs. Business die daarentegen stoelt op de juiste vrienden hebben of de juiste zakken vullen, is niet duurzaam.

Het is belangrijk dat er bij het management en de bestuurders van bedrijven een opening is voor een algemene klokkenluiderbescherming in de context van corruptie en fraude. Het zou evenwel helpen, mocht er nu ook aan vakbondszijde een dooi komen. In vakbondskringen hebben klokkenluiderregelingen doorgaans een slechte naam, omdat men ze ziet als een aantasting van de collectieve vertegenwoordiging. Maar dat kan ook anders. In Nederland is de vakbondskoepel FNV al jaren aan het lobbyen voor klokkenluiderbescherming in de private sector. Zouden Nederlanders dan toch meer burgerzin hebben?

Wim Vandekerckhove is post-doctoraal onderzoeker business ethics aan de Universiteit Gent. Hij publiceerde 'Whistleblowing and Organizational Social Responsibility', een boek over klokkenluiderprocedures als foutendetectiesystemen.

Jos Leys is onderzoeker voor de Dexia Chair in Ethics & Finance, KULeuven